Monsoon Maharashtra 2023 : या वर्षीच्या जूनच्या सुरवातीच्या ११ दिवसात पावसाळ्याची वाट पाहत नागरिक त्रस्त झाले होते. मात्र पाऊस काही आला नाही उलट उष्णता प्रचंड वाढलेली होती. ही उष्णता केवळ महाराष्ट्र किंवा भारतातच नाही, तर जागतिक पातळीवर सगळीकडे जाणवली. जूनच्या सुरुवातीला नोंदवलेले तापमान हे आतापर्यंतचे सर्वात उष्ण तापमान असल्याचे युरोपिअन युनिअनच्या हवामान निरीक्षण युनिटने म्हटलं आहे. याचा परिणाम मान्सूनवर होण्याची शक्यता आहे.
युरोपिअन युनियनच्या कोपर्निकस क्लायमेट चेंज सर्व्हिसच्या (CCCS) उपसंचालक समंथा बर्गेस यांनी सांगितले की, “या वर्षी प्रथमच जगाने जूनच्या सुरुवातीचा सरासरी तापमानाचा विक्रम मोडीत काढला आहे. २०२३ हे आता पर्यंतचा सर्वात उष्ण वर्ष ठरण्याची शक्यता आहे. तर या वर्षीच्या मे महिन्यात सर्वात उष्ण मे पेक्ष्या केवळ ०.१ एवढाच तापमान कमी होता.”
CCCS शास्रज्ञानी असं सांगितलं आहे की, एल निनो हवामानची परिस्थिती आल्यानंतर ही घोषणा करण्यात आली आहे. एल निनो मुळे तीव्र हवामान आणि तापमान वाढीची भीती निर्माण झालेली आहे. जून महिन्याच्या सुरुवातीला असणारं तापमान हे जगातील औद्योगिकरणाच्या पूर्वीच्या पातळी पेक्षा १.५ डिग्री सेल्सियसने वाढलेलं आहे.
भारतावर ‘एल निनो’ चा परिणाम (El Nino effect on Monsoon)
“या वर्षी भारताच्या हवामानावर एल निनोचा गंभीर प्रभाव दिसणार आहे. यामुळे भारतात होणाऱ्या पावसाळ्यावर दुष्परिणाम होणार आहे. यंदा भारतात पाऊस सरासरी पेक्षा कमी होण्याची शक्यता आहे.” असे भारतीय हवामान विभागाने वर्तविले आहे. कमी पावसाचा परिणाम ऊस, कापूस, तेलबिया आणि भाताच्या पिकांवर होणार आहे. कारण या पिकांना चांगल्या उत्पन्नासाठी जास्त पाण्याची आवश्यकता असते.
सर्वप्रथम सन २००२ मध्ये भारतात एल निनोचा ‘मध्यम प्रभाव’ दिसून आला होता. सन २००४ मध्ये प्रभावी एल निनो दिसून १२ टक्केपेक्षा कमी सरासरी पाऊस झाला होता. तसेच २००९ मध्येही प्रभावी एल निनो दिसून सरासरी २१ टक्के कमी पाऊस झालेला होता. त्यानंतर सन २०१२ मध्ये पुन्हा एल निनो प्रभावी दिसून आला होता आणि या वर्षीही सरासरी पाऊस ८ टक्केपेक्षा कमी झाला होता. एकंदरीत एल निनो हा दुष्काळासाठी कारणीभूत ठरू शकतो.
एल निनो म्हणजे काय? (what is el nino)
“एल निनो आणि ला निनो” हे हवामान बदलाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार आहेत. हे स्पॅनिश शब्द असून हवामानातील बदलांसाठी या प्रक्रियांचा उल्लेख होतो.
एल निनो या प्रक्रीमध्ये समुद्रातील काही काळा पुरते होणाऱ्या बदलाच परिणाम हे पृथ्वीवरील हवामानावर होत असतो. शेती आणि मासेमारीवर अवलंबून असणारे देश जिथे महासागराची सीमा या देशांना लागलेली असते अश्या ठिकाणी एल निनो हा प्रकार पहायला मिळतो. जेव्हा उष्णकटिबंधीय पूर्व पॅसिफिक समुद्राच्या पृष्ठभागाचा तापमान सरासरी हे जास्त वेळे पर्यंत कमीत कमी ०.५ डिग्री सेल्सिअस ने वाढतो तेव्हा या प्रक्रियेला “एल निनो” असे म्हणतात. एल निनो हे २ ते ७ वर्षाच्या अंतराने दिसून येत आहे. त्याचा कालावधी हे ७ ते ९ महिन्याचा असू शकतो. या पेक्षा जास्त काळ तापमानात बदल असल्यास त्याला एल निनो एपिसोड असे म्हणतात.
२०१४ मध्ये २५ डिसेंबर अर्थात “ख्रिसमस डे” ला अमेरिकेच्या किनाऱ्यावर प्रशांत महासागराचे तापमान वाढू लागल्याचे आढळले. त्याचा परिणाम हवामानावर दिसून आला होता. गेल्या ३१ वर्षापूर्वी एल निनोचा प्रभाव नव्हता मात्र गेल्या ३१ वर्षात ७ वेळा एल निनोचा प्रभाव पहायला मिळालं आहे. गेल्या १५ ते १७ वर्षात ३ वेळा जगाने “एल निनो” चे गंभीर परिणाम हवामानावर पाहिले आहेत. त्यामुळे मोठ्या दुष्काळाचा सामना करावा लागला आहे. अश्यावेळी एकामागे एक असे दुष्काळी वर्ष येणे हे नैसर्गिक प्रक्रिया असते. या प्रक्रियेला वैज्ञानिक आधारदेखील असतात.
